Heerderbeken

Beek Vosbergen Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Heerderbeek, Bosbeek Vosbergen Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Heerderbeek, Bovenbeek Heerde Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Heerderbeek, sprengenbeek
 Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Huis Vosbergen Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Heerderbeek, Kolthoornse Sprengen Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Heerderbeek, middelste tak Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Heerderbeek, noordelijke tak Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Wendhorstbeek Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe
Heerderbeek, zuidelijke tak Open FototourOpen in Beken Atlas Veluwe

Algemeen

Waterschap Vallei en Veluwe heeft allerlei maatregelen voorzien en deels uitgevoerd voor de beken en gebieden in haar beheergebied teneinde naast verbetering van de ecologische kwaliteit ook de invloed van zowel droogte als wateroverlast te beperken. Zie voor gedetailleerde gebiedsopgaven het BOP 2022-2027. Om de waterkwaliteit te laten voldoen aan de Europese Kader Richtlijn Water (KRW) en droogte te bestrijden, moet de snelle afstroom van water worden tegen gegaan, water langer worden vastgehouden in de haarvaten en de uitspoeling van nutriënten naar het oppervlaktewater verminderd worden.

Er is een plan in voorbereiding door Provincie Gelderland in samenwerking met het waterschap om in Natura2000 gebieden maatregelen te nemen bij de beken ten behoeve van het ecologisch herstel. U moet denken aan een optimalisatie van het hydrologisch systeem en maatregelen ter bescherming van specifieke Habitattypen, zoals bijv. de rivierdonderpad en de ijsvogel. Dit plan is momenteel (2022) in voorbereiding. De Kolthoornse sprengen en de Heerderbeek, middelste tak, met een deel van de bovenloop, vallen binnen dit gebied. Dit geldt ook voor de Noordelijke Heerderbeek (sprengkoppen en bovenlopen in het Hoornerveen) en van de Zuidelijke Heerderbeek slechts 1 sprengkop. De beken monden uit in het Apeldoorns kanaal. In de beken zijn diverse migratieobstakels aanwezig. Van een aantal Habitattypen zijn onvoldoende gegevens bekend.

Het stelsel van de Heerderbeek

Algemeen

De stelsels van de Heerderbeek is één van drie beekstelsels in het cluster van beken in Heerde. Van noord naar zuid gaat het om de Heerderbeek, de Wendhorstbeek en de Horsthoekerbeken. We beschrijven hier het stelsel van de Heerderbeek.

Het stelsel van de Heerderbeek bestaat vanaf de oorsprong op de helling van de Veluwe uit drie beeklopen, die het toenmalige Waterschap Oost-Veluwe sinds omstreeks 1980 als de Noordelijke, Middelste en Zuidelijke Heerderbeek aanduidt. Voordien werden beken aangeduid met de naam van de eigenaar. Dus: de beek van Willems, of in het dialect: ‘Bosch zien bèke’. De naam ‘Molenbeek‘ komt ook voor en  is waarschijnlijk ontleend aan de naam van het erf dat stroomopwaarts gelegen is. Maar ook dat erf heet pas ‘Molenbeek’ sinds 1900. Ook was er eerder sprake van de ‘Kamperbeek’ als aanduiding van de Heerderbeek.

Het stelsel van de Heerderbeek is ontstaan uit een natuurlijke beek, die vanaf het Veluwemassief door een beekdal in oostelijke richting afstroomde, eerst op de IJssel en later op de in 1569 gegraven Grift, die in 1829 vervangen werd door het Apeldoorns Kanaal. Vanaf de 16e eeuw is de beek vergraven tot een sprengenbeek en een molenbeek ten behoeve van de molenindustrie, die tot eind 19e eeuw aanwezig was. Hierbij werd gebruik gemaakt van het aanzienlijke hoogteverschil. Over een afstand van enkele kilometers beloopt dat wel 10 meter! De Zuidelijke Heerderbeek is gedeeltelijk ook een kwelbeek.

Het stroomgebied bevindt zich ten noorden van de dorpskern van Heerde (Noordoost Veluwe). Het stroomgebied beslaat ongeveer 4,5 km (van west naar oost) bij 1,5 km (van noord naar zuid).

Beschrijving van het beekstelsel

De noordelijke tak (Heerderbeek, noordelijke tak) wordt gevoed door 9 sprengenkoppen, gelegen in Hoornerveen. Het is een kleinschalig, wijd vertakt stelsel met sprengenlopen die ingeklemd liggen tussen particuliere tuinen en gevarieerd grondgebruik. Aan deze beekloop heeft een molen gestaan (ca. 1834-1914). Het was een grutmolen die later werd omgebouwd tot de ‘Wasserij ‘Molenbeek’. De wijerd aan de Beeklandseweg is niet oorspronkelijk. Deze is in het begin van de vorige eeuw aangelegd om een waterturbine te voeden. Deze turbine zorgde voor elektriciteit en stromend water in de voormalige molenaarswoning; het ‘Huis Molenbeek’. De turbine is nog altijd aanwezig. De beek is gedeeltelijk, direct boven de wijerd, opgeleid. Na de molenplaats voegt de beek zich in de bebouwde kom van Heerde samen met de andere twee beeklopen.

De middelste tak ( Heerderbeek, middelste tak) is aangelegd door Luyer Daendels, scholtus van Heerde. Deze kreeg in 1669 toestemming om een water uit het Heerder Veen bij de Putjesberg te leiden en daarop zoveel papiermolens te leggen als het verval van het water zou toestaan. Deze beek ontstaat uit 13 sprengenkoppen, verdeeld over een groot aantal sprengenlopen, die gelegen zijn in het bosgebied ten zuiden van het Heerderstrand, in het Heerder Veen en in het gebied Kolthoorn. Het is een heldere beek, die in Heerde ook wel als de ‘blanke beek’ werd aangeduid. Bij de aanleg van het Heerderstrand, in de 70’er jaren van de vorige eeuw ontstaan voor de zandwinning ten behoeve van de A50, werd een kleischot doorgegraven. Dit had een verandering van de grondwaterstand in de directe omgeving tot gevolg, waardoor een deel van de noordelijke sprengen van de Middelste Heerderbeek droogviel. Ook tegenwoordig is de watervoering van dit gedeelte van de beek problematisch. Dat wordt anders wanneer de beek de A50 is gepasseerd. Daar wint de beek aan water en voegen  twee sprengenlopen (Kolthoornse  Sprengen) zich aan de middenloop toe. Vanaf deze plek is de beek opgeleid tot aan de molenplaats van de ‘Papiermolen De Beek’. Deze molen uit 1675 werd later omgebouwd tot een wolkammerij, papiermolen en vervolgens wasserij (tot ca 1930). Nu markeren een woonhuis en de waterval de oude molenplaats. De molen kende geen wijerd. De Middelste Heerderbeek voegt zich ten zuiden van de ‘Molen van Volkers’ samen met de andere twee beeklopen.

De zuidelijke tak (Heerderbeek, zuidelijke tak) ontspringt in 6 sprengenkoppen in het Bakhuisbos en ligt ongeveer in het midden van het oorspronkelijke smeltwaterdal. Enkele sprengenkoppen zijn verloren gegaan. Deze beek voert ijzerrijk water (rodolm) dat alleen geschikt was voor de aandrijving van de molens. Delen van de Heerderbeek zijn ook te beschouwen als een kwelbeek, voornamelijk daar waar de beek door een lager gelegen, oorspronkelijk moerassig gebied loopt. Bij de aanleg van de A50 is de beek onder de weg geleid. Direct stroomafwaarts daarvan heeft de ‘Nieuwe of Kleine Molen op Steensvoort’ (ca. 1648-1848) gestaan. Dit is altijd een papiermolen geweest. De beek is over korte afstand voor de molen opgeleid; een wijerd ontbreekt. Daarna stroomt de beek parallel aan de Middelste Heerderbeek. Slechts een smalle beekwal houdt de twee beeklopen gescheiden. Vlak voor de samenkomst met de Middelste Heerderbeek heeft waarschijnlijk een koren- of eekmolen gestaan van het Klooster Hulsbergen. Vanaf 1499 bevindt zich hier de ‘Korenmolen te Heerde’, die tegenwoordig de ‘Molen van Volkers’ heet. De Zuidelijke Heerderbeek is vanaf de Kamperweg tot aan de wijerd opgeleid. De huidige molen is  in 1924 na een brand herbouwd naar zijn huidige vorm, maar in de jaren ‘60 kwam er een eind aan de maalderij. Vanaf 2018 vindt er weer reuring plaats en draait er weer een waterrad (dit keer ten behoeve van de stroomopwekking), er werd een waterbelevingsplek aangelegd en anno 2024 bevindt een ‘eetwinkel’ zich in het vroegere molenpand. Niet ver van deze plek verenigt de beekloop zich met de overige twee lopen en heet dan de Heerderbeek.

Deze gezamenlijke beekloop (Heerderbeek) vervolgt z’n traject door de bebouwde kom van Heerde. Ter hoogte van de Zwolseweg stond onderslagmolen. Het zou een molen met twee raderen zijn geweest. Meer gegevens hierover ontbreken. Vanaf de Zwolseweg splitst de Heerderbeek zich weer in drie verschillende beeklopen. De middelste tak blijft de Heerderbeek heten. Men bevindt zich dan op het Landgoed Vosbergen: een bijzonder landgoed met hoge natuur- en cultuurhistorische waarden. Het dateert uit de zestiende eeuw; het Huis Vosbergen dateert uit 1623 en is omgeven door een dubbele gracht. Deze grachten zijn later aan de noordzijde van het huis doorgegraven en met elkaar verbonden tot een vijver. Op Landgoed Vosbergen hebben aan deze beek drie watermolens gestaan (zie inzet  ‘Molens op Vosbergen’), maar ook nu nog is de beek functioneel. Zo voedt hij onder meer de ijsbaan naast het Huis Vosbergen. Waarschijnlijk is deze ijsbaan, met de naam ‘De Snuijvert’, vroeger een zogenaamde vloeiweide geweest. Deze bemestte het weiland met het mineraalrijke water uit de beek. In de benedenloop van de Heerderbeek bevindt zich naast ‘De Snuijvert’ een vistrap, waarna de beek in een verbreed gedeelte op het Apeldoorns kanaal afwatert.

De overige twee beeklopen op het landgoed liggen aan de noord- en zuidzijde. De zuidelijke beekloop (Heerderbeek, Bovenbeek Heerde) voedt de dubbele gracht van Huis Vosbergen. Vanwege de fundering van het huis is een constant waterpeil in de gracht van groot belang. Het waterpeil wordt bepaald door een regelstuw aan de noordoostzijde, waar de gracht afwatert op de Heerderbeek. De noordelijke beekloop (Heerderbeek, Bosbeek Vosbergen) loopt bovenlangs het landgoed tot aan het Apeldoorns kanaal en ontwatert enkele kwelrijke weilanden.

Via een terugslagklep watert hij af in het Apeldoorns Kanaal. De klep dient om onderlopen van de achterliggende gronden bij hoge waterstand in het kanaal te voorkomen. In de loop der tijden hebben ten behoeve van de landbouw enkele aanpassingen (duikers en vergravingen) plaats gevonden.

Kleinbladig wintergroen in een spreng van de Noordelijke Heerderbeek
Molen van Volkers in Heerde

Oude lopen/recente wijzigingen

  • De Heerderbeek, zuidelijke tak, werd een tijdlang gevoed door een aantal sprengenkoppen van de Horsthoekerbeek, het zuidelijker gelegen bekenstelsel. Dit om de korenmolen aan de beek van extra water te voorzien. De nu droge beekloop is in het bos nog te traceren. Ook de Middelste Heerderbeek heeft enkele oude beeklopen. Aan een van deze oude beeklopen, die verbonden was met de Zuidelijke Heerderbeek, lag de ‘Veense Papiermolen’. Tegenwoordig staat op die plek een landhuis en is de beek omgelegd en onderdeel van de Heerderbeek, middelste tak. Tenslotte vermelden we op de BekenAtlasVeluwe enkele in onbruik geraakte sprengenlopen aan de Heerderbeek, zuidelijke tak en de bij de aanleg van de A50 omgeleide gedeelte ter plaatse van de parkeerplaats aan de A50.
  • Aan de oostkant van het Apeldoorns Kanaal, niet op de Heerderbeek, maar aan een verbinding tussen de ‘Evergunne’ en de ‘Grote Wetering’, stond de ‘Papiermolen in het Hoornerbroek’ (1701-1771). De broeklanden waren vlak en omdat het voor de molen nodig was het water op te stuwen, liep het ‘Broek’ vaak onder, hetgeen tot klachten en procedures leidde.

 Molens op Vosbergen

Op Landgoed Vosbergen bevonden zich drie molens. Voor 1600 lag naast de huidige molenaarswoning ‘Klein Vosbergen’ (1830) een koren- en oliemolen van het ‘Klooster Hulsbergen’. De molen is hoogstwaarschijnlijk in 1587 verwoest. In ongeveer 1624 verscheen op deze plek de ‘Grote Papiermolen te Hoorn’. De molen had, volgens een kadastrale kaart uit 1832, twee achter elkaar liggende raderen. Nadat de papiermolen afbrandde (1872) is hij niet meer herbouwd. Deze molen stond naast de waterval die nog steeds bestaat. Naast de ‘Grote Papiermolen’ bouwde de eigenaar van Vosbergen, Jonker Gerrit Krijt, in ongeveer 1675 de ‘Papiermolen van het Huis Vosbergen’’. Het gaf lange tijd problemen tussen de twee molens vanwege de waterstuwing. Bijzonder is het ontwerp voor de vernieuwing van de ‘Papiermolen van het Huis Vosbergen’ (Brandsma, 1875), waarbij, ter verbetering van het rendement, een groot middenslagrad bedacht was naast het bestaande bovenslagrad. Dat plan is niet uitgevoerd en de molen is in 1878/79 gesloopt. De watermolens werden gevoed door een nu verdwenen beekloop die in de wijerd uitkwam. De naam ‘Oly Moelen Wijer’ is bewaard gebleven en duidt er op dat die wijerd al aanwezig was bij de allereerste oliemolen van Hulsbergen. Een deel van de wijerd bestond uit een zogenaamd ‘rabattenbos’. Dit bosje met ruggen en greppels diende mogelijk voor de bezinking van het beekwater, zodat het de papiermolen van schoon proceswater kon voorzien, maar leverde ook geriefhout. Mogelijk is het rabattenbos aan het eind van de achttiende eeuw een ‘vermaaksbos’ geweest, voorzien van bruggetjes en een doolhof. De molens lagen niet direct aan de wijerd, maar werden stroomafwaarts van de wijerd door twee beeklopen gevoed. In de onderbeek van de ‘Papiermolen van het Huis Vosbergen’ bevindt zich nu een vistrap. In 1881 is de beek verlegd naar de huidige loop langs de Kasteelweg. De vroegere wijerd wordt dan als weiland ingericht, maar het rabattenbos blijft bestaan.

Huis Vosbergen

Ecologisch niveau

De sprengenkoppen en een deel van de bovenloop van de Heerderbeek liggen in ‘Natura 2000-gebied’.

De kwaliteit van de waternatuur kent twee niveaus: Hoogste Ecologisch Niveau (HEN, meest natuurlijke situatie), deze geldt voor de Heerderbeek, middelste tak en Specifiek Ecologische Doelstelling (SED, onnatuurlijk beïnvloeding van de situatie), deze geldt voor de Heerderbeek, noordelijke en zuidelijke tak. Over het niveau van het benedenstroomse gedeelte dat over Landgoed Vosbergen loopt zijn geen gegevens bekend.

Toegankelijkheid

De beken van het stelsel van de Heerderbeek zijn over het algemeen goed toegankelijk. De sprengenkoppen liggen vrijwel allemaal in een openbaar toegankelijk gebied en sprengen- en beeklopen zijn vanaf de openbare weg goed te volgen. Slechts op enkele plekken zijn de beken niet toegankelijk vanwege aanliggende particuliere terreinen. Het Landgoed Vosbergen is, op het terrein binnen de grachten na, openbaar toegankelijk. Bij de ‘Molen van Volkers’ hebben de Bekenstichting en het Waterschap Vallei en Veluwe een informatiepaneel over de Heerderbeek geplaatst.

Meer info

Al lezend en wandelend kan men veel ontdekken via 1): In het wandelboekje ‘Te voet langs Stromend Water op de Veluwe’ Deel 1 is de Heerderbeek terug te vinden in de beschrijvingen van de ‘Heerderbekenroute’ en de ‘Vosbergenroute’; en 2) Recentelijk (in 2023) verscheen ‘Landgoed Vosbergen, wandelingen door de geschiedenis en over het landgoed’ waarin uitgebreid aandacht aan het bekenstelsel wordt besteed.

In Villa Jacoba in Heerde heeft de Bekenstichting een ‘Sprengenkamer’ ingericht met een kleine tentoonstelling over sprengen en beken op de Veluwe. Er staat een opengewerkt model van een papiermolen. Verder zijn er foto’s en historische topografische kaarten te zien.

In Wijerd nr. 3, jaargang 41 van september 2020 worden in de artikelreeks ‘Toekomst van het Sprengenbekenlandschap’ de cultuurhistorische aspecten van de Heerderbeek, zuidelijke tak en Landgoed Vosbergen uitgebreid beschreven. Het geeft daarnaast suggesties voor nieuwe, toekomstgerichte functies voor de beek.

Opengewerkt model van een Veluwse papiermolen in Villa Jacoba